Veel mensen denken bij de geschiedenis van Suriname aan data, plantages en de afschaffing van de slavernij. Maar geschiedenis leeft niet alleen in archieven. Ze leeft ook voort in families, opvoeding, overtuigingen en soms zelfs in de manier waarop mensen naar zichzelf en de wereld kijken. Dat wordt ook wel de psychologische erfenis van het koloniale verleden genoemd.
"Geen volk kan tot volle wasdom komen, dat erfelijk met een minderwaardigheidsgevoel belast blijft." — Anton de Kom, Wij slaven van Suriname (1934)
Slavernij werd in Suriname officieel afgeschaft in 1863. Toch betekent het einde van een systeem niet automatisch het einde van de gevolgen ervan.
Wat gebeurt er wanneer een samenleving eeuwenlang is opgebouwd rondom ongelijkheid? Wanneer mensen generaties lang moesten overleven onder onderdrukking? En wat gebeurt er met hun kinderen en kleinkinderen?
Dat zijn vragen die steeds vaker worden onderzocht door historici, psychologen en sociologen. Hun conclusie is opvallend: geschiedenis verdwijnt niet vanzelf. Ze kan doorwerken in families, gemeenschappen en zelfs in hoe mensen zichzelf zien. (PubMed)
Wat is de psychologische erfenis?
Met de psychologische erfenis bedoelen we de manier waarop historische gebeurtenissen invloed blijven uitoefenen op volgende generaties.
Dat betekent niet dat trauma letterlijk wordt "geërfd". Wel kunnen ervaringen van ouders en grootouders invloed hebben op:
de manier waarop kinderen worden opgevoed;
hoe emoties worden geuit;
vertrouwen in anderen;
omgaan met stress en conflict;
zelfbeeld en identiteit;
verwachtingen over de toekomst.
Psychologen spreken hierbij vaak over intergenerationeel trauma: trauma dat via opvoeding, familiepatronen, cultuur en soms zelfs biologische processen gedeeltelijk wordt doorgegeven aan volgende generaties. Moderne wetenschappelijke reviews laten zien dat collectieve trauma's langdurige effecten kunnen hebben op stressregulatie, identiteit en psychisch welzijn van nakomelingen, al verschillen de uitkomsten per persoon en gemeenschap. (PubMed)
Anton de Kom zag het al in 1934
Lang voordat er wetenschappelijk onderzoek naar intergenerationeel trauma bestond, beschreef Surinaams verzetsheld Anton de Kom al de psychologische gevolgen van kolonisatie.
In Wij slaven van Suriname schreef hij:
"Geen beter middel om het minderwaardigheidsgevoel bij een ras aan te kweken, dan dit geschiedenisonderwijs waarbij uitsluitend de zonen van een ander volk worden genoemd en geprezen."
Volgens De Kom ging kolonialisme niet alleen over economische uitbuiting of dwangarbeid. Het ging ook over verhalen.
Wie wordt als held gepresenteerd?
Wiens geschiedenis telt?
En wie leert dat zijn eigen voorouders nauwelijks genoemd worden?
De Kom beschreef hoe het koloniale onderwijs ervoor zorgde dat Afro-Surinaamse kinderen nauwelijks iets leerden over hun eigen geschiedenis. Daarmee wees hij op iets wat tegenwoordig bekendstaat als de invloed van representatie op identiteit.
De gevolgen stoppen niet bij slavernij
Na de afschaffing van de slavernij volgde voor veel voormalige tot slaaf gemaakten geen volledige vrijheid.
Tien jaar lang moesten zij onder Staatstoezicht blijven werken op dezelfde plantages. Economische afhankelijkheid, raciale hiërarchieën en ongelijke machtsverhoudingen bleven grotendeels bestaan.
Daarna volgden nieuwe hoofdstukken:
contractarbeid uit Brits-Indië en Java;
koloniale bestuursstructuren;
migratie naar Nederland;
discriminatie;
de zoektocht naar een nieuwe identiteit.
Elke generatie kreeg haar eigen uitdagingen, maar bouwde voort op de ervaringen van de vorige.
De erfenis zit niet alleen in pijn
Wanneer mensen spreken over de psychologische erfenis van Suriname, gaat het vaak over trauma. Maar dat is slechts een deel van het verhaal. Even belangrijk is de enorme veerkracht die generaties hebben ontwikkeld. Families vonden manieren om elkaar te ondersteunen.
Cultuur bleef bestaan via muziek, eten, religie, verhalen en taal. Gemeenschappen bouwden nieuwe levens op, ondanks de omstandigheden.
Onderzoekers benadrukken daarom dat intergenerationele overdracht niet alleen negatieve patronen omvat. Ook veerkracht, verbondenheid, culturele trots en copingstrategieën worden van generatie op generatie doorgegeven. (ScienceDirect)
Gloria Wekker: geschiedenis leeft in het heden
Antropoloog Gloria Wekker laat in haar werk zien dat koloniale denkbeelden niet verdwenen zijn met de onafhankelijkheid van Suriname of het einde van de koloniale tijd.
Volgens haar werken ideeën over ras, macht en ongelijkheid nog altijd door in instituties én in het dagelijks leven. Ze beschrijft hoe samenlevingen zichzelf vaak zien als gelijkwaardig, terwijl historische machtsverhoudingen nog steeds invloed kunnen hebben op kansen, beeldvorming en identiteit. (dukeupress.edu)
Daarmee verschuift de vraag van: "Wat gebeurde er vroeger?"
naar: "Hoe werkt dat verleden vandaag nog door?"
Geldt dit voor iedereen?
Nee. Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen geschiedenis en individuele ervaringen.
Niet iedere Surinamer ervaart de psychologische erfenis op dezelfde manier. Niet iedereen draagt trauma met zich mee. Sommige families hebben weinig last van deze doorwerking, terwijl anderen juist veel herkenning vinden in verhalen over zwijgen, overleven of voortdurende waakzaamheid.
Ook wetenschappers benadrukken dat intergenerationeel trauma geen vaststaand lot is. De overdracht wordt beïnvloed door veel factoren, zoals de gezinsomgeving, sociale steun, economische omstandigheden en toegang tot zorg. (PubMed)
Waarom dit gesprek belangrijk is
De psychologische erfenis van Suriname gaat niet over schuld. Ook niet over slachtofferschap. Ze gaat over begrip. Begrip voor waarom bepaalde patronen bestaan.
Waarom sommige verhalen lang verzwegen zijn. Waarom identiteit soms ingewikkeld voelt. En waarom geschiedenis niet stopt bij de laatste bladzijde van een geschiedenisboek.
Zoals Anton de Kom bijna een eeuw geleden al schreef, begint vrijheid niet alleen bij politieke verandering, maar ook bij het kennen van je eigen geschiedenis.
Want pas wanneer we begrijpen waar we vandaan komen, kunnen we bewuster bepalen waar we naartoe willen.
Bronnen
Anton de Kom (1934). Wij slaven van Suriname.
Gloria Wekker. White Innocence: Paradoxes of Colonialism and Race.
El-Khalil, C. et al. (2025). Impact of Intergenerational Trauma on Second-Generation Descendants: A Systematic Review. (PubMed)
Beeghly, M. (2024). Towards a Multi-Level Approach to the Study of the Intergenerational Transmission of Trauma. (PMC)
Anton de Kom Universiteit van Suriname. Een medisch psychosociale benadering voor het ontstaan en de heling van intergenerationele traumata. (ub1.uvs.edu)
Geschreven door Ranjana Channoo